4. Krassere Knarren dan verwacht
Om de gedenk- en feestdag van de orderidders van de Militaire Willemsorde en van de oud-strijders van 1813-1815 in recordtijd te kunnen integreren benoemde de minister van oorlog Johan Blanken een “commissie tot regeling van verschillende aangelegenheden betrekkelijk het feest”1 in Leiden.
Dit actiecomité kreeg van de minister een weinig realistische instructie mee voor de locatie van het halve eeuwfeest van de veteranen van 1813-1815. De minister ging ervan uit, dat het invalidenhuis te Leiden “zoo door bestemming als inrigting bijzonder geschikt” was, zodat alle bijeenkomsten daar plaats konden hebben “en ook zij, die zulks mogten verlangen, in dat gesticht voor twee nachten zullen worden gehuisvest”2. Met een capaciteit van hooguit 250 bedden voor logé’s was deze aanname je reinste ‘wishful thinking’ en de organisatie werd dan ook vanaf 10 mei 1865 – de datum van de officiële uitnodiging aan de ‘Waterloo-oud-strijders’ – overvallen door de grote hoeveelheid aanmeldingen van ‘krasse knarren’. Binnen een paar dagen stond de teller op 1531, waarvan 1200 tevens voor nachtlogies3. Op 25 mei, de eerste vergadering van de feestcommissie, was het aantal inschrijvingen opgelopen richting 2000 en was men door de werkelijkheid al lang ingehaald. Het plan om het Leidse Invalidenhuis als verzamelpunt en nachtlogies voor alle ‘Waterloo-veteranen te bestemmen kon direct de prullenbak in.
(erfgoedleiden.nl., inv.nr. PV_PV25921.)
H.L. van Hoogstraten, Zwolle, 1843, kleurenlitho van een origineel in W.P. D’’Auzon de Boisminart, “Gedenkschriften van den majoor W.P”, dl. 2, tijdvak 1806-1840, Den Haag 1843.
Prent van het oude ‘Proveniers- of Arme Kinderhuis’ op de hoek van de Middelweg en de Koppenhinksteeg in Leiden, waarin sinds 15 april 1817 een invalidentehuis was gevestigd voor ‘Waterloo-veteranen’ beneden de officiersrang, ongehuwd of weduwnaar, niet in staat om in eigen onderhoud te voorzien en van onbesproken gedrag4. Om de ca. honderd plaatsen te kunnen volzetten werden er mettertijd alle invalide en door ziekte gebrekkige oud-militairen toegelaten om er hun dagen relatief comfortabel te slijten met een bescheiden dak boven het hoofd, vaste maaltijden met vlees (!), geneeskundige hulp en zelfs een zakcentje. Het bestaan van dit invalidenhuis was de reden, dat Leiden was uitgekozen voor de plechtige halve-eeuwviering van de ‘Slag bij Waterloo’. Het gebouw deed dienst tot 1913 en werd in 1927 afgebroken om plaats te maken voor de vergrote Kaasmarkt.
Het huisvestingsprobleem leek nog nijpender te worden toen zich ook gegadigden uit België aanmeldden. Dit land had zich in 1830 afgescheurd van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, maar de nu Belgische veteranen hadden in 1813-1815 evengoed voor de onafhankelijkheid van het Nederlandse koninkrijk gevochten. Toch ging deze vlieger niet op. De Belgische regering ontving direct een schrijven met het formele regeringsstandpunt, dat het ontvangen van het ereteken en het gedenkfeest te Leiden alleen de oud-strijders met de Nederlandse nationaliteit gold5.
Ook gepareerd werden de gewiekste inschrijvingen van “marketentsters”, vrouwen, die met het leger meetrokken en toestemming hadden om aan de soldaten voedsel, drank en dagelijkse benodigdheden te verkopen. Hoewel de marketentsters veelal de Nederlandse nationaliteit bezaten, beroepsmatig vaak aan vijandelijk vuur bloot stonden en in de strijd dikwijls zelf uit lijfsbehoud een wapen hanteerden, waren zij strikt genomen geen militairen6en dus niet welkom.
(Nationaal Militair Museum Soesterdijk, inv.nr. M.06.01.35P.01.02) J.J. Eeckhout, “Oorlogsleed”’ 1826.
De Belgische kunstschilder Jacobus Eeckhout heeft het ‘oorlogsleed’ van 1815 volledig geprojecteerd op een treurende ‘marketentster’ bij haar gesneuvelde echtgenoot. De dramatische weergave wordt nog versterkt door de huilende baby en de ten hemel gerichte blik van de weduwmoeder. De geromantiseerde voorstelling zou gebaseerd zijn op het dagboek van Jan Willem van Wetering, een soldaat uit Zwolle, die deelnam aan de Russische veldtocht en in ‘De Slag bij Waterloo’ meevocht en sneuvelde. In zijn memoires komt een marketentster voor, die kort na de bevalling van haar kind wanhopig op zoek is naar haar echtgenoot 7.
In 1865 leefden er nog verscheidene gewezen marketentsters, die de krijgsverrichtingen in 1813-1815 hadden meegemaakt. Al mochten zij niet deelnemen aan de officiële onderdelen van de herdenkingsdag in Leiden, een aantal was brutaalweg toch aanwezig en feestte in de stad lekker mee.
Het vraagstuk van het bieden van onderdak aan de ruim 2000 deelnemers van het nationale halve eeuwfeest van ‘Waterloo’ lag vooral aan het feit, dat de stad weinig grote rijksgebouwen had, welke op zo’n korte termijn ook niet beschikbaar waren. De commissie zag bijtijds in, dat er drastisch gesneden moest worden in het aantal logé’s. Men besloot om alle deelnemers “die gereedelijk met de spoortreinen op een en denzelfden dag konden aankomen en vertrekken”8geen slaapplaats aan te bieden. Op grond van het aantal aanmeldingen werd berekend, dat het uitsluiten van oud-strijders uit de provincie Zuid-Holland en uit de steden Amsterdam, Haarlem en Utrecht het aantal overnachtingen van rijkswege met minstens de helft terug zou brengen. Hoewel ook dan nog veel kunst- en vliegwerk nodig zou zijn, waren Jan Vermeersen, Arie van den Bogaart, Levien van Vooren en alle anderen, die te ver van Leiden woonden om op 27 juni 1865 op en neer te reizen, in ieder geval verzekerd van nachtlogies.
(erfgoedleiden.nl, inv. nr. PV_PV22904, public domain) Gerard Bos, kleurenlitho ca. 1850.
Hooglandse Kerk, gezien uit de Hooglandse Kerkgracht.
Een vergelijkbaar probleem deed zich voor in het vinden van een geschikte locatie voor het galadiner, dat de veteranen door de staat zou worden aangeboden. In Leiden waren maar twee gebouwen, die in aanmerking kwamen om grote aantallen mensen samen te brengen, de Pieterskerk en de Hooglandse Kerk, beide in het bezit van de Leidse hervormde gemeente. Het kerkbestuur had de Pieterskerk al welwillend ter beschikking gesteld voor de officiële opening van de viering van het vijftigjarig jubileum van de Militaire Willemsorde op 25 juni 1865. Dit gebedshuis was gelukkig groot genoeg om zowel de orderidders als de oud-strijders te verenigen, nu zij samen de nationale feestdag zouden vieren. De feestcommissie verzocht de hervormde gemeente om haar Hooglandse Kerk te mogen gebruiken voor feestmaal van de de veteranen van 1813-1815. Dit mocht wel, maar niet op zondag 25 juli, omdat de protestantse gemeente dan geen godshuis meer had om te kerken[efn_note_]Hardenbrg, 27[/efn_note]. Er zat dus niets anders op dan de datum te verschuiven. De keus viel op ” Dingsdag den 27sten junij”.