9 Tekenen van herinnering
9.1 Een teken op de borst
Alle nog in leven zijnde ‘oud-strijders 1813-1815’ hadden in het kader van ‘vijftig jaar Waterloo’ recht op het “zilveren herdenkingskruis 1813-1815”. Wie de aanvraag op tijd had ingediend kreeg het onderscheidingsteken uitgereikt op de nationale herdenking te Leiden op dinsdag 27 juni 1865. De later bestelde eretekenen werden aan de betreffende gemeentebesturen opgestuurd en door de burgemeesters aan de veteranen ter hand gesteld. Om ervoor te zorgen, dat alle’ oud-strijders van 1813-1815′ financieel in staat waren hun decoratie aan te vragen bestond er vrijstelling van de kosten van zegel- en registratierechten voor de op te zenden aanvraagformulieren en bewijsstukken. Het merendeel van de aanvragen voor het erekruis kwam voor de nationale herdenkingsdag 27 juni 1865 binnen, maar hield ook daarna nog aan. Het aantal nog in leven zijnde ‘Waterloo-veteranen’ bleek uiteindelijk veel groter te zijn dan de 2105 oud-strijders, die deelnamen aan de nationale feestdag in Leiden. Ten tijde van de publicatie van het herdenkingsboek van Hermanus Hardenberg, later in 1865, was het aantal verzoeken al tot boven de 5000 gestegen1.
De fabricage van het insigne was voor fl. 3,10 per stuk gegund aan juwelier Willem Pauwels & Zn in Den Haag.
(rijksmuseum.nl, object.nr. NG-VG-11-86) voorzijde
Voor de ‘oud-strijders van 1813-1815’ had het aan hen uitgereikte eremetaal natuurlijk een grote emotionele waarde. Dat was maar goed ook, want van zijn fysieke uitstraling moest dit kruisje het niet hebben. Hoewel het geringe formaat van 35 bij 35 mm gebruikelijk was, hield de artistieke kwaliteit niet over. Het kruisje in zijn geheel lijkt niet zuiver gestanst. Daar komt nog bij, dat hier geen sprake is van het bij een kleinere borstdecorratie vereiste verfijnde vakwerk. Mede daardoor komt de brede onregelmatige rand erg grof over. Langs de buitenkant (hier niet zichtbaar) is wel het zilveren waarmerk aangebracht in de vorm van een klein zwaardje, alsmede het meesterteken P.Z. (voor de firma Pauwels & Zn).
Iconografie:
Het draagteken heeft de vorm van een kruis met vijf armen, ieder uitlopend in twee punten. In het midden komen zij samen in een medaillon met op de voorzijde het jaar 1813 en op de keerzijde het jaar 1815. Het lint waaraan de onderscheiding op de linkerborst werd gedragen, was 27,5 millimeter breed en van gele zijde geweven met aan weerszijden brede witte strepen. Het lint was aan het kruisje bevestigd met een draagoog door een draagring.
(rijksmuseum.nl, object.nr. NG-VG-11-86) keerzijde
en.numista.com/catalogue/exonumia73776
Op de foto linksboven is de keerzijde met het jaartal 1815 en het gele lint afgebeeld. Ter vergelijking zien we op de beeldbron rechts de delicate kwaliteit van de Engelse zilveren ‘Waterloo-medaille’. Deze waardevolle erepenning werd al in 1816 uitgereikt aan alle militairen, die in het Engelse leger onder Wellington aan de gecombineerde veldslagen van Waterloo hadden deelgenomen.
9.2 Een teken van ondersteuning
Op 9 november 1815, bijna een half jaar na ‘Waterloo’, werd in Nederland een organisatie opgericht om de slachtoffers en nabestaanden van de gevechten tegen Napoleon financieel te ondersteunen2. Dit nog steeds bestaande “Fonds ter Aanmoediging en Ondersteuning van de Gewapende Dienst in Nederland”, kortweg Fonds 1815, hield periodieke collectes om gewonde en verminkte oud-strijders en weduwen en wezen van gesneuvelde militairen financieel te ondersteunen. Om de kasstroom te vermeerderen en te reguleren vroeg en kreeg het ‘Fonds 1815’ in het jaar 1820 van koning Willem I toestemming om jaarlijks landelijke geldinzamelingen te mogen houden met de uitdrukkelijke medewerking van de lokale bestuurders3. Hoewel dit systeem altijd stond of viel met de bereidheid van het volk om re doneren, zorgde de vrij stabiele geldstroom ervoor, dat de uitkeringen van lieverlee opgerekt konden worden.
In 1865 greep ‘Het Fonds’ de 50-jarige herdenking van ‘De Slag bij Waterloo’ aan om d.m.v. een grote landelijke collecte ervoor te zorgen “dat in het fonds als deelgerechtigden worden opgenomen alle Nederlanders, die bij Waterloo gestreden hebben, en van goed zedelijk gedrag doch onvermogend zijn”4 met als extraatje “dat aan de deelgeregtigden van Waterloo eene extra gratificatie worde verleend ter herinnering aan die heugelijke overwinning”.
De opbrengst van de nationale collectie had beter gekund, maar was zelfs genoeg om de ‘oud-strijders van 1813-1815’ een jaarlijkse gratificatie toe te kennen van weliswaar slechts fl. 10,- maar de restrictie van onbemiddeld zijn was vervallen.
9.3 De laatste tekenen
Na het nationale herdenkingsfeest te Leiden keerden Jan Vermeersen, Arie van den Boogaart en Levien van Vooren weer terug in de anonimiteit. Het leven van de minder gegoeden en armen, meestal verstoken van maatschappelijke functies en verenigingsleven werd, op formele persoonsadministratie na zoals burgerlijke stand en rechtspraak nauwelijks gedocumenteerd.
Met betrekking tot het feest te Leiden weten we wel, dat deze drie oud-strijders op de dag van de viering hun zilveren herdenkingskruis niet hebben ontvangen. In het herdenkingsboek Hermanus Hardenberg staan in bijlage C alle namen van de oud-strijders, die het ereteken op 27 juni 1865 kregen uitgereikt en de namen van de drie oost-Zeeuws-Vlaamse veteranen ontbreken in dat overzicht.
Aan Arie van den Bogaard is het zilveren herdenkingskruis op 2 augustus 1865 door de burgemeester van Graauw in aanwezigheid van de gemeenteraad opgespeld 5.
De tekst van het bijbehorende certificaat luidde:
Verklaart [d.i. de minister van oorlog namens de koning] als daartoe bij voormeld besluit gemagtigd is, dat geregtigd is tot het dragen van voorschreven eereteken, hetwelk hem als openlijk blijk zal strekken van ’s Konings erkentelijkheid voor hetgeen door hem in die merkwaardige jaren voor het vaderland is verrigt”6.
Jan Vermeersen bleef zijn verdere leven, ook na het overlijden van zijn echtgenote Johanna Wittock op 1 juni 1868, in de Kreupelstraat te Hulst wonen. Hij is overleden in het Liefdehuis in de Potterstraat (A114) op 25 mei 1879 als gevolg van “verval van krachten” efn_note]GAH W99B, Loop der bevolking 1879[/efn_note].
Apolonia Herman, de huisgenote cq huishoudster van Arie van den Boogaard, stierf op 31 december 1869 stierf te Graauw. Kort daarna op 19 april 1870 vertrok Arie naar zijn geboorteplaats Den Briel, waar hij op 21 maart 1872 stierf.
Levien van Vooren overleed op 90-jarige leeftijd als gepensioneerd veldwachter op 8 maart 1882 in Zuiddorpe.
Gillis Rottier overleed in Sint Jansteen op 2 februari 1870.