Woord Vooraf
Het aantal studies met een beschrijving van de militaire gebeurtenissen van ‘De Slag bij Waterloo’1op zondag 18 juni 1815 is bijzonder groot, maar de hoeveelheid verhandelingen over andere aspecten van deze veldslag juist erg klein. Thema’s zoals bijvoorbeeld de gewondenverzorging, het weghalen en de ter aarde bestelling van de gesneuvelden, het lot van de oorlogsweduwen en -wezen, de rol van de marketentsters, het aandeel van het Nederlandse contingent en de wijze van herdenking zijn veel minder en veelal marginaal onderzocht en gepubliceerd. Dit geldt ook voor de wederwaardigheden van de vele duizenden ‘Waterloo-veteranen’2en hun families: wie waren zij, wat maakten zij na 1815 van hun leven, was er ondersteuning voor de behoeftigen en invaliden onder hen, konden zij rekenen op belangstelling en erkenning van het Nederlandse volk en overheden?
In Nederland hoefden de oud-strijders van de kant van koning, regering en parlement vijftig jaar lang (!) niet op enige openlijke waardering te rekenen. Pas in 1865 – en alleen onder zware druk van de publieke opinie – kwam de officiële erkenning in de vorm van een nationale herdenkingsdag, speciaal voor de ‘helden van weleer’ en de uitreiking van een onderscheidingsteken in de vorm van een zilveren borstkruis. Voor de vele in 1865 al overleden ‘oud-strijders van 1813-1815’’ kwam dit eerbetoon veel te laat.
Toch bleken er bij de feestelijke reünie in Leiden nog heel wat ‘krasse knarren’ in leven te zijn, onder wie vier uit oost Zeeuws-Vlaanderen: uit IJzendijke, Graauw, Sint-Jansteen en Hulst. Drie van deze vier ‘veteranen van 1813-1815’ hebben de nationale herdenkingsdag te Leiden in 1865 bijgewoond. Dit artikel gaat over hun deelname aan deze feest- en gedenkdag.
(Petrus Marinus Slager, 1875, museum Slager, Den Bosch; foto auteur).
In 1875 vervaardigde Petrus Slager een manshoog groepsportret van acht in ’s Hertogenbosch woonachtige veteranen ter gelegenheid van de zestigjarige herdenking van de Slag bij Waterloo. Wie de opdrachtgever was en welke oud-strijders er zijn afgebeeld, is niet precies bekend.
Op het moment van de schildering waren er in Den Bosch zeker dertien zeer ‘krasse knarren’ onder de oud-strijders in leven. De afgebeelde grijsaards poseerden met hun Zilveren Kruis dat ze in 1865 hadden gekregen voor hun bewezen moed en trouw, betoond aan het vaderland. Ze staan symmetrisch opgesteld rondom een buste van koning Willem II, die vanwege een lichte verwonding op het slagveld ook in de eregalerij van ‘Waterloo-helden’ was opgenomen. Op de achtergrond is nog de beeltenis van Prins Frederik, de jongere broer van Willem II weergegeven; Ook hij nam deel aan de ‘Slag bij Waterloo’. Ten slotte bevinden zich de wapens van Brabant en Den Bosch in de bovenhoeken.
Enigszins ingezoomd is midden boven achter de top van het vaandel in een medaillon het gelaat van prins Frederik zichtbaar. Na de nationale feestdag in 1865 in Leiden richtten de hier afgebeelde oud-strijders een gezelligheidsclub op, waarvoor ze zelfs een vaandel lieten maken. Dat was kassa! Dit banier heeft een centrale plaats op het schilderij gekregen. Van boven naar onder lezen we de tekst “held van Waterloo Koning Willem II Eereteken van de oudstrijders van 1813-1815 Door Zijne Majesteit Koning Willem III in 1865 uitgereikt.
Het ‘eereken’, het zilveren kruis’ is prominent in het midden geborduurd.
Het schilderij van Petrus Slager is als kunstobject en historische bron uniek. Geportretteerde afbeeldingen van ‘oud-strijders van 1813-1815 zijn er nauwelijks en zeker niet in dit formaat. Als de veteranen in het jubileumjaar 1865 al tot de ‘knarrencategorie’ behoren, dan was deze tien jaar later geschilderde groep besist de ‘buitencategorie’. Met hun diep doorgroefd gelaat waren zij nog kras genoeg om, gekleed in het zondagse pak en getooid met zijden hoge hoed, voor de schilder in een of meer lange sessies te poseren.
- Feitelijk waren er op zaterdag 17 en zondag 18 juni 1815 vier verschillende veldslagen, waarvan twee bij Waterloo en twee verder weg
- Met dit begrip en de synoniemen ervoor worden in dit artikel de militairen bedoeld, die tegen Napoleon gevochten hebben tussen de ‘Slag bij Leipzig’ in 1813 en de gecombineerde veldslagen bij Waterloo in 1815